{"id":2895,"date":"2025-12-18T18:50:15","date_gmt":"2025-12-18T16:50:15","guid":{"rendered":"https:\/\/react-culture.eu\/blog\/a-to-wszystko-ogladaja-tylko-myszy-i-ja\/"},"modified":"2025-12-19T12:31:04","modified_gmt":"2025-12-19T10:31:04","slug":"a-to-wszystko-ogladaja-tylko-myszy-i-ja","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/react-culture.eu\/pl\/blog\/a-to-wszystko-ogladaja-tylko-myszy-i-ja\/","title":{"rendered":"\u201eA to wszystko ogl\u0105daj\u0105 tylko myszy i ja\u201d"},"content":{"rendered":"\n

Tekst: Anna Ochmann<\/em><\/strong> <\/p>\n\n

Caryca Katarzyna II, w jednym z list\u00f3w, opisuj\u0105c zebrane w Pawilonie Zimowym w Petersburgu<\/strong> (zwanym Ermita\u017cem)<\/strong> dzie\u0142a, pisa\u0142a z przek\u0105sem: \u201e\u2026 i to wszystko ogl\u0105daj\u0105 tylko myszy i Ja!\u201d1<\/sup>. . Dwa wieki p\u00f3\u017aniej cytuj\u0119 to zdanie w swojej pracy dyplomowej na Akademii Sztuk Pi\u0119knych w Krakowie. Praca nosi tytu\u0142 <\/strong>Wystawiennictwo – pomi\u0119dzy architektur\u0105, sztuk\u0105 i informacj\u0105<\/em><\/strong> i ju\u017c wtedy to jedno, pozornie anegdotyczne zdanie uruchamia\u0142o pytania o sens zbierania rzeczy, o widzialno\u015b\u0107 i o to, komu w\u0142a\u015bciwie dedykowane s\u0105 kolekcje. <\/strong> <\/p>\n\n

Wracaj\u0105c dzi\u015b do tych s\u0142\u00f3w, my\u015bl\u0119 o d\u0142ugiej historii wystawiennictwa jako praktyki balansuj\u0105cej mi\u0119dzy ide\u0105 a materi\u0105, elitarno\u015bci\u0105 a publiczno\u015bci\u0105, wiedz\u0105 a do\u015bwiadczeniem. My\u015bl\u0119 tak\u017ce o wsp\u00f3\u0142czesnym przesuni\u0119ciu paradygmatu – o dost\u0119pno\u015bci rozumianej nie tylko jako fizyczne \u201eotwarcie drzwi instytucji\u201d, lecz jako uznanie wielo\u015bci sposob\u00f3w percepcji i bycia w przestrzeni wystawy. Ten tekst jest pr\u00f3b\u0105 prze\u015bledzenia tej drogi: od plato\u0144skiej nieufno\u015bci wobec rzeczy, przez pierwsze kolekcje i muzea, a\u017c po dzisiejsze pytania o inkluzywno\u015b\u0107, tak\u017ce w kontek\u015bcie os\u00f3b neuroatypowych. <\/strong> <\/p>\n\n

Od idei do rzeczy: paradoks wystawiania przedmiot\u00f3w<\/strong> <\/h2>\n\n

Historia wystawiennictwa, rozumianego jako praktyka zbierania, porz\u0105dkowania i pokazywania przedmiot\u00f3w, nie jest linearn\u0105 opowie\u015bci\u0105 prowadz\u0105c\u0105 od chaotycznego zbierania rzeczy do nowoczesnego muzeum. Jej pocz\u0105tki naznaczone s\u0105 g\u0142\u0119bokim napi\u0119ciem filozoficznym, dotycz\u0105cym sensu materialno\u015bci, reprezentacji i poznania poprzez rzeczy. Ju\u017c w my\u015bli plato\u0144skiej2<\/g> przedmiot, a tym bardziej dzie\u0142o sztuki, zostaje obci\u0105\u017cony podejrzeniem ontologicznej wt\u00f3rno\u015bci: rzeczy s\u0105 jedynie niedoskona\u0142ymi odbiciami idei, a sztuka, na\u015bladuj\u0105c \u015bwiat zmys\u0142owy, oddala si\u0119 od prawdy jeszcze bardziej, podnosz\u0105c t\u0119 niedoskona\u0142o\u015b\u0107 do kwadratu. W tym sensie praktyki gromadzenia i eksponowania przedmiot\u00f3w jawi\u0105 si\u0119 jako problematyczne: zamiast przybli\u017ca\u0107 do istoty bytu, utrwalaj\u0105 iluzj\u0119 , a to jest szkodliwe. <\/p>\n\n

A jednak kolekcje pojawiaj\u0105 si\u0119 ju\u017c w staro\u017cytno\u015bci, w kulturze \u015bwiadomej tej filozoficznej nieufno\u015bci wobec rzeczy. Greckie mouseion<\/em>, miejsce po\u015bwi\u0119cone muzom, by\u0142o nie tylko przestrzeni\u0105 kontemplacji, lecz tak\u017ce instytucj\u0105 gromadzenia obiekt\u00f3w: tekst\u00f3w, instrument\u00f3w i artefakt\u00f3w. Aleksandryjskie Mouseion<\/em> wraz z Bibliotek\u0105 \u0142\u0105czy\u0142o ambicj\u0119 ca\u0142o\u015bciowego ogarni\u0119cia wiedzy z materialnym archiwum jej no\u015bnik\u00f3w. Zbieranie przedmiot\u00f3w nie stanowi\u0142o tu zaprzeczenia plato\u0144skiej hierarchii byt\u00f3w, lecz pr\u00f3b\u0119 jej praktycznego obej\u015bcia – skoro idee s\u0105 niedost\u0119pne bezpo\u015brednio, nale\u017cy gromadzi\u0107 ich \u015blady. <\/p>\n\n

Meandry historii obesz\u0142y si\u0119 barbarzy\u0144sko z dorobkiem staro\u017cytno\u015bci – mouseion<\/em> leg\u0142y w gruzach, zbiory rozgrabiono. Chrze\u015bcijanka Europa do\u015b\u0107 d\u0142ugo nie mog\u0142a stworzy\u0107 podobnych instytucji, a dodatkowo w \u015bredniowieczu relacja mi\u0119dzy rzecz\u0105 a znaczeniem ulega kolejnemu przekszta\u0142ceniu. Katedry i skarbce ko\u015bcielne staj\u0105 si\u0119 w\u00f3wczas miejscami intensywnej akumulacji przedmiot\u00f3w, kt\u00f3re funkcjonuj\u0105 nie jako autonomiczne obiekty estetyczne, lecz jako no\u015bniki sacrum. Katedra dzia\u0142a jak ca\u0142o\u015bciowa proto-ekspozycja, porz\u0105dkuj\u0105ca widzenie i znaczenie. <\/p>\n\n

Renesans przynosi zasadnicz\u0105 zmian\u0119 w my\u015bleniu o przedmiocie i wiedzy. Humanistyczna rehabilitacja \u015bwiata zmys\u0142owego oraz rozw\u00f3j nauk przyrodniczych sprzyjaj\u0105 nowym formom kolekcjonowania, w kt\u00f3rych rzeczy staj\u0105 si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142ami poznania. Studioli<\/em> i gabinety osobliwo\u015bci \u0142\u0105cz\u0105 artefakty naturalne, dzie\u0142a sztuki i egzotyczne przedmioty. <\/p>\n\n

To w\u0142a\u015bnie renesans i wczesna nowo\u017cytno\u015b\u0107 toruj\u0105 drog\u0119 do pierwszych wielkich kolekcji publicznych, stanowi\u0105cych fundament nowoczesnego muzeum. Przeniesienie zbior\u00f3w z przestrzeni prywatnych do publicznych nie oznacza jedynie poszerzenia dost\u0119pu, lecz g\u0142\u0119bok\u0105 zmian\u0119 epistemologiczn\u0105: przedmiot przestaje by\u0107 prywatnym trofeum wiedzy lub w\u0142adzy, a zaczyna funkcjonowa\u0107 jako element wsp\u00f3lnego porz\u0105dku poznawczego, podlegaj\u0105cy regu\u0142om selekcji i ekspozycji. <\/p>\n\n

Historia wystawiennictwa okazuje si\u0119 wi\u0119c nie histori\u0105 neutralnych praktyk organizacyjnych, lecz opowie\u015bci\u0105 o zmieniaj\u0105cych si\u0119 relacjach mi\u0119dzy ide\u0105 a rzecz\u0105, widzeniem a wiedz\u0105, autorytetem a odbiorc\u0105. <\/p>\n\n

Gdy pisa\u0142am swoj\u0105 prac\u0119 dyplomow\u0105, skupia\u0142am si\u0119 na napi\u0119ciu wpisanym w histori\u0119 wystawiennictwa \u2013 od plato\u0144skiej nieufno\u015bci wobec rzeczy, przez sakralne porz\u0105dki \u015bredniowiecza, a\u017c po renesansowe pr\u00f3by oswojenia materii jako narz\u0119dzia poznania. Analizowa\u0142am teoretyczne i praktyczne aspekty projektowania wystaw, ich relacj\u0119 z architektur\u0105 i informacj\u0105. U schy\u0142ku lat 90. XX wieku w tym my\u015bleniu nie pojawia\u0142a si\u0119 jednak kategoria dost\u0119pno\u015bci. Dzi\u015b ten tekst jest pr\u00f3b\u0105 dopisania brakuj\u0105cego rozdzia\u0142u. <\/strong> <\/p>\n\n

Dost\u0119pno\u015b\u0107 jako problem: od elitarno\u015bci do wielo\u015bci sposob\u00f3w do\u015bwiadczania<\/strong> <\/h2>\n\n

Je\u015bli historia wystawiennictwa jest histori\u0105 negocjowania relacji mi\u0119dzy ide\u0105 a rzecz\u0105, to historia dost\u0119pno\u015bci ujawnia inne, r\u00f3wnie fundamentalne napi\u0119cie: mi\u0119dzy tym, kto mo\u017ce patrze\u0107, rozumie\u0107 i do\u015bwiadcza\u0107, a tym, kto zostaje z tego do\u015bwiadczenia wykluczony. Przez stulecia zbieranie i pokazywanie przedmiot\u00f3w by\u0142o praktyk\u0105 g\u0142\u0119boko elitarn\u0105 adresowan\u0105 do w\u0105skiego kr\u0119gu wtajemniczonych, przygotowanych kulturowo, spo\u0142ecznie i poznawczo do \u201ew\u0142a\u015bciwego\u201d odbioru. Dost\u0119pno\u015b\u0107 rozumiana by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie jako fizyczna mo\u017cliwo\u015b\u0107 wej\u015bcia do danej przestrzeni, kt\u00f3ra tak\u017ce by\u0142a cz\u0119sto ograniczona w zwi\u0105zku ze statusem, pochodzeniem czy wykszta\u0142ceniem. <\/p>\n\n

W staro\u017cytno\u015bci i \u015bredniowieczu dost\u0119p do kolekcji mia\u0142 charakter selektywny i hierarchiczny. Mouseion, skarbce katedralne czy klasztorne biblioteki nie by\u0142y przestrzeniami powszechnie dost\u0119pnymi, lecz miejscami wiedzy strze\u017conej. Dost\u0119pno\u015b\u0107 nie by\u0142a w\u00f3wczas kategori\u0105 problematyczn\u0105, a wykluczenie stanowi\u0142o naturalny element porz\u0105dku \u015bwiata3<\/sup>. Wystawianie rzeczy s\u0142u\u017cy\u0142o raczej legitymizacji w\u0142adzy (intelektualnej, religijnej lub politycznej) ni\u017c inkluzywnemu dzieleniu si\u0119 do\u015bwiadczeniem. <\/p>\n\n

Pierwsza istotna zmiana w tym my\u015bleniu nast\u0119puje w O\u015bwieceniu wraz z powstaniem nowoczesnego muzeum publicznego. Otwarcie zbior\u00f3w dla \u201eog\u00f3\u0142u\u201d (jak w przypadku British Museum czy Luwru) wprowadza now\u0105 ide\u0119 dost\u0119pno\u015bci. Ka\u017cdy obywatel mo\u017ce wej\u015b\u0107 do muzeum i co wa\u017cne – domy\u015blnie zak\u0142ada si\u0119, \u017ce ka\u017cdy jest w stanie<\/em> w podobny spos\u00f3b widzie\u0107, rozumie\u0107 i przyswaja\u0107 wiedz\u0119. Jest to jednak dost\u0119pno\u015b\u0107 pozorna: oparta na jednym modelu odbiorcy czyli osoby sprawnej fizycznie, neurotypowej, wykszta\u0142conej, poruszaj\u0105cego si\u0119 swobodnie w kodach kultury wysokiej. Ci, kt\u00f3rzy od tego modelu odbiegaj\u0105, pozostaj\u0105 teoretycznie \u201ew\u0142\u0105czeni\u201d, lecz praktycznie niewidzialni. <\/p>\n\n

My\u015blenie o dost\u0119pno\u015bci w sensie, w jakim rozumiemy je dzisiaj, zaczyna wy\u0142ania\u0107 si\u0119 dopiero w XX wieku, wraz z rozwojem praw cz\u0142owieka, ruch\u00f3w emancypacyjnych oraz krytyki instytucji kultury jako narz\u0119dzi reprodukcji nier\u00f3wno\u015bci. Pocz\u0105tkowo dyskusja dotyczy g\u0142\u00f3wnie barier fizycznych i skupia si\u0119 na dost\u0119pno\u015bci architektonicznej dla os\u00f3b z niepe\u0142nosprawno\u015bciami ruchowymi. Z czasem jednak zakres ten ulega znacznemu poszerzeniu: dost\u0119pno\u015b\u0107 przestaje by\u0107 kwesti\u0105 \u201eudogodnie\u0144\u201d, a zaczyna by\u0107 rozumiana jako fundamentalne pytanie o to, dla<\/em> kogo<\/em> projektowana jest wystawa i jakie sposoby do\u015bwiadczania uznaje si\u0119 za uprawnione.<\/em> <\/p>\n\n

Szczeg\u00f3lnie istotne przesuni\u0119cie nast\u0119puje na prze\u0142omie XX i XXI wieku, wraz z rozwojem bada\u0144 nad niepe\u0142nosprawno\u015bci\u0105, neuroatypowo\u015bci\u0105 oraz teoriami krytycznymi podwa\u017caj\u0105cymi ide\u0119 jednego, uniwersalnego odbiorcy. W tym uj\u0119ciu dost\u0119pno\u015b\u0107 nie polega ju\u017c wy\u0142\u0105cznie na umo\u017cliwieniu wej\u015bcia do przestrzeni wystawowej, lecz na uznaniu wielo\u015bci percepcji, sposob\u00f3w przetwarzania bod\u017ac\u00f3w i relacji z obiektami. Cisza, nadmiar bod\u017ac\u00f3w wizualnych, narracja linearna, dominacja tekstu czy zakaz dotyku a wi\u0119c wszystkie te elementy, kt\u00f3re dot\u0105d traktowane by\u0142y jako oczywiste i niejako neutralne, zaczynaj\u0105 by\u0107 postrzegane jako decyzje wykluczaj\u0105ce okre\u015blone grupy odbiorc\u00f3w. <\/p>\n\n

Dost\u0119pno\u015b\u0107 staje si\u0119 zatem nie dodatkiem do wystawiennictwa, lecz jego krytycznym narz\u0119dziem. Zmusza do ponownego przemy\u015blenia podstawowych za\u0142o\u017ce\u0144: czy wystawa musi by\u0107 przede wszystkim wizualna? Czy wiedza musi by\u0107 przekazywana w formie tekstu? Czy do\u015bwiadczenie estetyczne wymaga ciszy i dystansu? <\/p>\n\n

W tym sensie wsp\u00f3\u0142czesne my\u015blenie o dost\u0119pno\u015bci skutkuje tym, \u017ce wystawianie rzeczy przestaje by\u0107 aktem skierowanym do abstrakcyjnego \u201ewidza\u201d, a staje si\u0119 procesem negocjowania mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi potrzebami \u2013 r\u00f3\u017cnymi cia\u0142ami, umys\u0142ami i sposobami bycia w \u015bwiecie. <\/p>\n\n

Mo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce dost\u0119pno\u015b\u0107 rozumiana szeroko, inkluzywnie i krytycznie jest jednym z najwa\u017cniejszych wsp\u00f3\u0142czesnych rozdzia\u0142\u00f3w historii wystawiennictwa. Nie tyle rozszerza ona grono odbiorc\u00f3w, ile zmienia samo poj\u0119cie odbioru. W tym sensie pytanie o dost\u0119pno\u015b\u0107 jest pytaniem o przysz\u0142o\u015b\u0107 wystawiania: o to, czy instytucje kultury s\u0105 gotowe porzuci\u0107 iluzj\u0119 jednego idea\u0142u percepcji na rzecz pluralizmu do\u015bwiadcze\u0144, kt\u00f3re – cho\u0107 odmienne – s\u0105 r\u00f3wnie uprawnione. <\/p>\n\n

Bibliografia:<\/strong> <\/p>\n\n

Bennett, T. (1995) The Birth of the Museum: History, Theory, Politics.<\/em> London: Routledge. <\/p>\n\n

Duncan, C. (1995) Civilising Rituals: Inside Public Art Museums.<\/em> London: Routledge. <\/p>\n\n

Eco, U. (2004) Sztuka i pi\u0119kno w \u015bredniowieczu.<\/em> Prze\u0142. M. Olszewski. Krak\u00f3w: Znak. <\/p>\n\n

Findlen, P. (1994) Possessing Nature: Museums, Collecting, and Scientific Culture in Early Modern Italy.<\/em> Berkeley: University of California Press. Available here<\/a> (18 December 2025) <\/p>\n\n

Hooper-Greenhill, E. (1992) Museums and the Shaping of Knowledge.<\/em> London: Routledge. <\/p>\n\n

Impey, O. and MacGregor, A. (eds.) (1985) The Origins of Museums: The Cabinet of Curiosities in Sixteenth- and Seventeenth-Century Europe.<\/em> Oxford: Clarendon Press. <\/p>\n\n

Platon (2003) Pa\u0144stwo.<\/em> Prze\u0142. W. Witwicki. Warszawa: PWN. <\/p>\n\n

Platon (2004) Uczta.<\/em> Prze\u0142. W. Witwicki. Warszawa: PWN. <\/p>\n\n

Pomian, K. (1996) Pomian, K. (1996) Zbieracze i osobliwo\u015bci. Pary\u017c \u2013 Wenecja XVI\u2013XVIII wiek. <\/em>. Warszawa: PIW. <\/p>\n\n

Sandell, R. (2002) Museums, Equality and Social Justice<\/em>. London: Routledge. <\/p>\n\n

Shakespeare, T. (2014) Disability Rights and Wrongs Revisited<\/em>. London: Routledge. Dost\u0119p: tutaj<\/a> <\/p>\n\n

Tatarkiewicz, W. (2009) Historia estetyki,<\/em> t. 1: Estetyka staro\u017cytna.<\/g> Warszawa: PWN. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tekst: Anna Ochmann Caryca Katarzyna II, w jednym z list\u00f3w, opisuj\u0105c zebrane w Pawilonie Zimowym w Petersburgu (zwanym Ermita\u017cem) dzie\u0142a, pisa\u0142a z przek\u0105sem: \u201e\u2026 i to wszystko ogl\u0105daj\u0105 tylko myszy i Ja!\u201d1. . Dwa wieki p\u00f3\u017aniej cytuj\u0119 to zdanie w swojej pracy dyplomowej na Akademii Sztuk Pi\u0119knych w Krakowie. Praca nosi tytu\u0142 Wystawiennictwo – pomi\u0119dzy […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_et_pb_use_builder":"","_et_pb_old_content":"","_et_gb_content_width":"","footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-2895","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bez-kategorii"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/react-culture.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2895","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/react-culture.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/react-culture.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/react-culture.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/react-culture.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2895"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/react-culture.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2895\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2898,"href":"https:\/\/react-culture.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2895\/revisions\/2898"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/react-culture.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2895"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/react-culture.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2895"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/react-culture.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2895"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}